#वाकळ ~ एक संस्कार .

#सहजोक्त.
वाकळ शिवणे ही सध्याच्या काळात लुप्त झालेली कला आहे. वागळ , गोधडी म्हणजे टाकाऊपासून टिकाऊ करण्याचा उपक्रम असे .   गरीबांची रजई असलेली वाकळ हळूहळू ग्रामीण भागातूनही  जवळ जवळ हद्दपार झालीय . शिलाईमशीनवर शिवतात काहीजण वाकळ , पण ती खरी वाकळ नाहीच . वाकळ शिवायला कसब , धीर न् ममत्व लागतं , "मोले घेतले शिवाया"  चालत नाही.
आमच्या लहानपणी खेड्यात घरोघरी वाकळीच असायच्या . उन्हाळ्यात आंथरण्यासाठी , हिवाळ्यात पांघरण्यासाठी तर कधी पार्टिशन म्हणूनही वाकळ उपयोगात येत असे.
वाकळ थंडीत गरम तर गर्मीत  हवी-हवीशी असे .
आजकाल महिला उद्योगात काही ठिकाणी वाकळ शिवतात , विकतात पण 'ती' सर नाहीच येत.
वाळत शिवण्याची पूर्वतयारी वर्ष वर्ष आधी करावी लागते. घरातील सर्वांचे वापरून वापरून फारच जुने , जीर्ण झालेले कपडे नीट धुवून जमा करून ठेवायचे. शर्ट , बंडी , झबले ,फ्रॉक इत्यादी इत्यादी कपड्यांच्या शिलाया उसवायच्या मग प्रत्येक छोटा मोठा चौकोन एकमेकांना जोडत जोडत मोठमोठे आयत-चौकोन तयार करायचे. फारच छोटे चौकट-कापटं असेल तर बाजूला राखून ठेवायचे , वाकळीवरचे डिझाईन काढायला. इकडे लुगडे , धोतर , साड्या ,  लुंग्या , अोढण्या यांनाही स्वच्छ धुवून एकमेकांना जोडायचे. म्हणजे एकमेकांवर ठेऊन नव्हे तर टोकाला टोक जोडत कमीत कमी चार न् जास्तीत जास्त ( सोय न् इच्छेनुसार) कितीही जोडायचे . आता या लांबच लांब जोड-कापडाला  साडेपाच / सहाफूट किंवा अधिक अश्या बेताने घड्या घालाव्या . मध्ये भरण म्हणून छोट्या कपड्यांपासून बनवलेल्या चौकटी , जुन्या कांबळीचे चौकोनी तुकडे टाकावे मग बाहेरून आत असे धावदोरा घालत जावे. धावदोरा इतका सफाईदार असावा की खालून व वरून गुंतागुंत नको. एकसारखं डिझाईन दिसावं . अशी पाचसहा स्तर असलेली वाकळ तयार झाली की मग छोट्या छोट्या चिंध्यांपासून पानं-फुलं , चिमण्या  , चांदणे असे वरून डिझाईनदार पॅच करावे. मग पूर्ण वाकळ तयार झाली की छान स्वच्छ धूवून कडक वाळवावी. ही झाली खरोखरची वाकळ. अशी मऊसुत , प्रेमळ-उबदार वाकळ बनवायला कधीकधी वर्षानुवर्षाच्या कपड्यांची साठवणूक करावी लागायची. जुन्या काळी वाकळ शिवणे , हे मुख्य काम नसून घरादाराची ,शेतीची कामे करून फावल्या वेळात करायचा उद्योग होता. चिकाटी , निटनेटकेपण , निरालस प्रयत्न  ,  प्रचंड कौशल्य न् घरातील प्रत्येक सदस्याविषयी मनापासून प्रेम   इत्यादी मुख्य  भांडवलावर वाकळ तयार होते.
आजकाल -  बाजारत जा , (सॉरी मॉलमध्ये जा ), पैसे फेक , (सॉरी कार्ड स्वाईप कर  किंवा गुगलपे कर ) नि मखमली रजई घे , असा प्रकार आहे . हे खरं स्वस्त न् ऐतखाऊ प्रकरण झालं आहे . उलट वाकळ तयार करणं अत्यंत किचकट व  मौलव्यान प्रक्रिया आहे.

एक एक चिंधी सुद्धा जोडून वाकळ तयार करणारी संस्कृती जेव्हा होती तेव्हा जातीपाती असूनही प्रेमाचे धागे न् मायेची ऊब कमी झाली नव्हती.  आज सारंच  नाते न् समाज पैशांच्या किमतीनुसार  स्टँडर्ड  ऊब विकत घ्यायला निघालाय . मग वाकळ शिवायचे संस्कार न् वाकळ देण्या- घेण्याची ऐपत  उरलीय  कुठे ?
©डॉ. प्रज्ञा देशपांडे.