सहजोक्त.

 

.

शिवी...

अबबो आता शिवीवर पण लिहायचे कां? 😊 हं! लिहिता येऊ शकते.

मराठी भाषेत 'शिवी' शब्द कुठून, कसा आला असेल बरे?

मराठी भाषेतील 'शिवी' (गाळ/अपशब्द) या शब्दाची उत्पत्ती 'शप्' या संस्कृत धातूपासून झाली आहे. 'शप्' म्हणजे शाप देणे. व्युत्पत्ती अशा प्रकारे झाली असावी.

संस्कृत= 'शप्' (शाप देणे)

प्राकृत='सवइ' / 'सिवइ'

मराठी= शिवी (अपशब्द, निंदा किंवा कोणाला उद्देशून रागाने काढलेले अनुचित उद्गार)

तर अशी ही "शिवी".

मराठीत "शिवी" उगाचही दिली जाते. वाक्यागणिक शिव्या देणे, ही आजकाल "रावडी स्टाईल " किंवा एक तथाकथित 'कूल' असण्याची पद्धत समजली जाते. बरेचदा असे लक्षात येते की अनेक जण, स्वतःला अर्थ कळत नसूनही केवळ फॅशन म्हणून शिवी योजतात! विशेषतः लहान मुले आणि मुली सुद्धा मोठ्यांचे ऐकून, अनुकरण करत सहज शिव्या देतात.

रागणे स्वाभाविक असते, तो व्यक्त करायला 'शिवी' ही रागाची शाब्दिक अभिव्यक्ती आहे. एक प्रकारे ही शाब्दिक हिंसाच होय. फुलांची लाखोळी वाहणारी मराठी मंडळी गरज पडल्यास 'शिव्यांची लाखोळी' वाहण्यातही मागे नाहीत.

पण या शिवीचा एक सामाजिक आणि सांस्कृतिक पैलूही आपल्याला पाहायला मिळतो. मानवी भावनांचा सुयोग्य निचारा करण्याची सोय आपल्या संस्कृतीमध्ये सणवारांच्या माध्यमातून केलेली आहे. होळीच्या धुरवडीच्या दिवशी मनमोकळ्या शिव्या देण्याची प्रथा आहे. 'झररर..... फो....' करून अस्सल, इरसाल शिव्या दिल्या तर, 'बुरा ना मानो, होली है' करून रंग पोतायचा, ही रूढी. 

वर्षाभरातील मनातील सगळा मळभ, राग आणि कटुता या दिवशी शिव्यांच्या माध्यमातून बाहेर पडावी आणि मन मोकळे व्हावे, हाच कदाचित यामागील लोकसंस्कृतीचा उद्देश असावा.

विविध भाषांमधील रूपे

शिव्या सर्वच भाषेमध्ये असतात. भाषेचा तो एक अविभाज्य (पण नकारात्मक) भाग आहे. वेगवेगळ्या भाषांत त्याला खालीलप्रमाणे म्हटले जाते:

•इंग्रजी = Abusive word / Swear word

•हिंदी = गाली

•गुजराती=गाल (गाळी)

•तेलुगू= తిట్టు (Thittu)

•संस्कृत=अपशब्द 

संस्कृत भाषेमध्ये याच शब्दाला अनेक पर्यायवाची शब्द आहेत; 

जसे की

 कुवचनम्, 

दुरुक्तिः, 

अपशब्दः, 

दुरालापः इत्यादी.

संस्कृत ही देवभाषा आहे, तर त्यात शिव्या नसतीलच, असा बरेच जणांचा गैरसमज असतो. पण असे नाही. संस्कृतमध्येही शिव्या आहेत, पण आजच्या मराठी किंवा इतर आधुनिक भाषांच्या तुलनेत त्या फारच 'सात्विक' किंवा सौम्य वाटाव्यात अशाच आहेत.

उदा. मूर्ख, जडबुद्धी, धूर्त, कापुरुष, वंचक, दुष्ट, पामर, खल, कुरूप, लोभी, पाखंडी, पापी, दुराचारी इत्यादी इत्यादी.

संस्कृतचे बौद्धिक आणि 'सन्मानजनक' टोमणे!

संस्कृत भाषेचे अजून एक विशेष म्हणजे समोरच्याला अत्यंत सन्मानजनक वाटणाऱ्या शब्दांतून अपशब्द किंवा वाक्प्रचार योजणे. ऐकणाऱ्याला वाटते की आपले कौतुक चालले आहे, पण प्रत्यक्षात तो एक अतिशय बौद्धिक टोला असतो. जसे की:

वैशाखनंदन= (ऐकायला एखाद्या राजाच्या मुलासारखे वाटते, पण याचा खरा अर्थ होतो— 'गाढव'!)

सुकुमारबुद्धी=  (अतिशय सुकोमल बुद्धी असलेला, म्हणजेच 'मूर्ख' किंवा 'मतिमंद'.)

घृतबुद्धी= (गोठलेले तूप जसे पाण्याच्या तळाशी जाऊन बसते, तसा हा बुद्धीचा तळ गाठलेला, म्हणजेच 'अतिशय ढ' माणूस!)

महिषी=(राणीसारखा सन्माननीय शब्द वाटतो, पण याचा अर्थ 'म्हैस' असाही होतो.)

अनार्यपुत्र= (ज्याला वागण्याची सभ्यता नाही असा 'दुर्जन' किंवा 'नालायक' माणूस.)

एरंडोपि द्रुमायते= (जिथे एकही मोठे झाड नाही, तिथे एरंडाचे झाड स्वतःला कल्पवृक्ष समजते; म्हणजेच 'मूर्खांच्या गावात गाढव शहाणे'.)

गच्छ सूकरं भद्रं ते= (तुझे कल्याण असो, आता मुकाट्याने डुकरासारखा निघून जा!)

याच्या पाठीमागे एक रंजक कथा आहे. 

 एकदा एक उर्मट डुक्कर जंगलाच्या राजाला म्हणजेच सिंहाला युद्धाचे आव्हान देते. चिखलात माखलेल्या त्या डुकराशी लढून स्वतःला विनाकारण घाण करून घेण्यात सिंहाला काहीच रस नसतो. सिंह शांतपणे दोन पावले मागे सरकतो आणि म्हणतो, "गच्छ सूकरं भद्रं ते..." म्हणजेच "हे डुकरा, तुझे कल्याण असो, तू इथून निघून जा. शहाण्या लोकांना नीट ठाऊक आहे की सिंह आणि डुक्कर यांच्या ताकदीत काय फरक आहे!" मथितार्थ हाच की, मूर्ख आणि गलिच्छ प्रवृत्तीच्या माणसाच्या आहारी जाण्यापेक्षा त्याला बाजूला सारून पुढे निघून जाणे हाच खरा शहाणपणा!

शेवटी...

काळाच्या ओघात शिव्यांचे स्वरूप मात्र खूप बदलले आहे. सणापुरती किंवा संतापाचा निचरा करण्यासाठी तोंडातून अनवधानाने बाहेर पडणारी शिवी आता रोजच्या संभाषणात हक्काचे स्थान मिळवून बसली आहे. पूर्वी जी शिवी केवळ 'रागाच्या भरात' बाहेर पडायची, ती आता मित्रांमधील 'प्रेम' व्यक्त करण्याचे किंवा संवादाला 'तडका' देण्याचे माध्यम बनली आहे.

शिवी हे माणसाच्या आदिम प्रवृत्तीचे शाब्दिक रूप आहे. ती जिभेवर यायला वेळ लागत नाही, पण ती रोखून संयमाने शब्द मांडणे ही खरी सुसंस्कृतपणाची लक्षणे आहेत.

मराठीतही सामान्य शब्दांपासून ते अगदी इरसाल आणि गलिच्छ शिव्यांची मोठी मालिका उपलब्ध आहे. पण सुसंस्कृत किंवा सामान्य सामाजिक जीवनात त्यांचा वापर टाळलेलाच बरा. आपण मुखातून काढत असलेल्या शिव्यांचे अर्थ नीट जाणून घेऊन मगच त्याचा विवेकी वापर करावा. आपल्या संवादातून आणि भाषेमधून समाजाला अवकळा आणणारे गलिच्छ अपशब्द कधीही योजू नयेत, यातच आपल्या भाषेची आणि संस्कृतीची प्रतिष्ठा राखली जाईल.

त्यामुळे, जर कधी रागाच्या भरात तोंडून काही बाहेर पडणारच असेल, तर आजच्या गलिच्छ शिव्यांपेक्षा संस्कृतप्रचूर अशा ‘वैशाखनंदना’ किंवा ‘घृतबुद्धी’ अशा शब्दांचा वापर केलेला काय वाईट? किमान ऐकणाऱ्यालाही आपण 'विद्वत्तापूर्ण' शिवी खाल्ल्याचे एक वेगळेच समाधान मिळेल! 😉

- (©डॉ. प्रज्ञा देशपांडे )

#सहजोक्त

.

क्षमा शस्त्रं करे यस्य 

दुर्जनः किं करिष्यति। 

अतृणे पतितो वह्निः

 स्वयमेवोपशाम्यति॥

ज्याच्या हातात क्षमा नावाचे शस्त्र आहे, त्याचे दुर्जन काय वाकडे करेल?  गवत नसलेल्या जमिनीवर अग्निज्वाला पडली तर ती आपसूक विझून जाईल.

 हे सुभाषित मला शालेय जीवनात होते.

तेव्हा ते अजिबात पटले नव्हते. तेव्हाच काय, अगदी अलीकडे पर्यंत पटत नव्हते. 

पण गेल्या काही वर्षात मत बदलले.  कारण 'क्षमा' शब्दाचा खरा अर्थ कळला.

मुळात क्षमा शब्दाचा आपण ढोबळमानाने अर्थ घेतो "माफी" आणि तिथेच गल्लत होते आपली.   आणि तोच अर्थ घेऊन वरील सुभाषित वाचले की माफी म्हणजे भेकडपणा असे वाटणे स्वभाविक आहे. 

क्षमा या शब्दाचा अर्थ  सहनकरणे, धीर धरणे, सोसून घेणे, सामर्थ्य असणे,  सहिष्णू असणे इत्यादी होतो. 

 (क्षमते आत्मोपरिस्थितानां जीवानामपराधं या ।  क्षम् अच् षित्वादङ् वा ततष्टाग् । )  क्षितिः ।   स्वतःच्या परिस्थितीला सहून घेणे किंवा जीवांच्या अपराधाला धैर्याने सामोरे जाणे होय. 

[(क्षमस्य भावः इति ।  क्षम + तल् । )   योग्यता ।  सामर्थ्यम् । 

क्षमा बाहुलकात्  क्षान्ति: अत एव क्षमू सहने इति | ]

मूळ धातू क्षमू =क्षम् = सहन करणे, या अर्थी आहे. 

याच धातू पासून क्षमा, क्षमता, सक्षम, क्षमन इत्यादी शब्द तयार होतात.

क्षमा शब्दाचा  कदाचित संकुचित अर्थच आपल्या डोक्यात भरल्या गेला आहे. 

 क्षमता, सक्षम  हे शब्द आपण भाषेत योजतो ना?  इथे आपण काय अर्थ घेतो?  

तोच अर्थ 'क्षमा' या शब्दासाठी घ्यायला हवा.

आता वरचे सुभाषित परत एकदा बघू.

सुभाषितात, एक दाखला दिला आहे तो अतिशय समर्पक आहे. 

गवत नसलेल्या भूमीवर ठिणगी पडली, तर ती आपोआप विझते.   अग्नीचा गुणधर्म जळणे आणि जाळणे हाच आहे. अग्नी स्वतः जळतो आणि जळण्याची 'क्षमता' जळण्याचा गुण असलेल्याला जाळतो.  'गवत' जळण्यास 'सक्षम' आहे. 'कोरडी भूमी' जळण्यास 'अक्षम'  आहे. 

 जाळणारे, डिवचणारे, चिडविणारे, हेवा करणारे, मनस्ताप देणारे, दुखविणारे, हिणविणारे, अपमान करणारे, व्यर्थ वेळ घालवायला भाग पाडणारे अनेक व्यक्ती, प्रसंग, घटना आपल्या अवती भवती असतात, घडतात.  आपण 'गवत' बनून जळू लागलो, तर? आपले अस्तित्व संपेल. आज आपण तर उद्या आपल्याच सारखे दुसरे 'गवत' सापडेलच 'आग लावणाऱ्याला', कारण त्याचा तोच त्याचा ' धंदा' असतो. आपला पिंड जर सर्जक असेल तर अशांना 'भाव' देऊच नये. 'दुर्लक्षाय नमः!' हाच महामंत्र आहे. 

आणि हेच आपण  आपली क्षमता वाढविली, दुर्लक्ष केले, मनाला लावूनच घेतले नाही म्हणजे आपण क्षमा केली, धैर्य ठेवले, त्या वेळेला अलिप्त राहिले तर?   'असे आगलावे' लोकं त्यांच्या स्वभावनुसार दुसरे 'टार्गेट' शोधू लागतात. आपण मनातून स्थिर होतो, पुढे 'योग्य' खबरदारी, घ्यायला, उपाय करायला, मनाची तयारी करायला वेळ मिळतो. 

म्हणून कितीही दुर्जन आले तरी धीरगंभीर लोकांच्या व्यक्तिमत्त्वावर आणि यशावर परिणाम होत नाही.

 क्षमता वाढवा, क्षमा करा, सक्षम बना. मस्त जगा.

©डॉ. प्रज्ञा देशपांडे.

लो लो लागला

 🙏🙏अकरावी माळ 2/10/2025🙏🙏

#श्री रेणुका मातेची आरती.

ही आरती देविभक्तां मध्ये प्रसिद्ध आहे. ह्या आरतीचे रचियता तानाजी देशमुख आहेत. त्यांच्या विषयी अधिक काहीच माहिती नाही. 

ही आरती मी लहानपणी मावशीच्या घरी, नवरात्र काळात ऐकली आहे. तत्कालीन बोली भाषेतील ही अत्यन्त उत्कट भक्तीने भारलेली आरती आहे. 

या बोलीभाषेत एक गोडवा आहेच, सोबत बोली भाषेचा ठसकापण आहे. यातील काही शब्द अतिशय वेगळे वाटतात.  

लोलो लागला अंबेचा भेदाभेद कैचा। 

आला कंटाळा विषयाचा, धंदा मुळ मायेचा ।।

 लोलो ॥ धृ.॥ 

अंबेचा लळा लागला. लोलो लागणे, हा बोलीभाषेतील लडीवाळ वाक्प्रचार. ( लो) मृदू शब्दाची पुनरुक्ती  भाषेला गोडवा देते. 

अंबेचा लळा लागल्यामुळे सारे भेद नाहीसे झाले. 

"कैचा" हा ही एक बोली भाषेतील शब्द. कैसा, कुठला, कसा काय, कुठून आला  इत्यादी विविध अर्थ त्यात आहे. 

 जीवात्मा-परामात्मा भेदाभेद सुटला. आप-पर भाव सुटला. मूळ मायेचा पसारा म्हणजे संसार. तिचाच हा उद्योग (धंदा)  म्हणून ( ऐहिक) विषयांचा (इंद्रियजन्य सुखाचा) कंटाळा आला.

सांख्य दर्शनाचे सार या दोन ओळीत सांगितले आहे.

प्रपंच खोटा, हा मृगपाणी, घोरे फिरतो प्राणी। 

कन्या सुत-दारा,-धन माझे, मिथ्या वदतो वाणी।

 अंती नेतिल हे, यमदूत, न ये संगे कोणी ।

 निर्गुण रेणुका, कुळदेवी, जपतो मी निर्वाणी ॥ 

लोलो ॥ १॥

हा प्रपंच, संसार म्हणजे मृगजळा सारखा खोटा आहे, जीव (प्राण ज्यात आहे, तो प्राणी) संसार भयाने फिरत असतो.

"मुलगी, मुलगा, पत्नी, घर, धन  माझे"  असे जे म्हणतात ते सारे खोटे आहे.

अंत समयी यमदूत न्यायला येतील तेव्हा कुलदेवता निर्गुण रेणुकेशिवाय दुसरे बाकी कोणीच कमी येणार नाही . म्हणून मी सतत  तिचे नामजप करीत असतो.

"कन्या सुत-दारा-धन माझे मिथ्या वदतो वाणी।"

 याच अर्थाची एक गाथा (श्लोक )पाली भाषेतील धम्मपद ग्रंथाच्या बाल वग्गात आहे, 

पुत्तो मत्थि धनम्मत्थि इति बालो विहति । 

अत्ता हि अत्तनो नत्थि कुतो पुत्तो कुतो धनं ।। ३।।

त्याचा अभंगानुवाद डॉ. श्री. भा. वरणेकर सरांनी केलेला आहे. तो असा 

पुत्र माझा धन हि माझे । धन्य नाव गाव माझे ।।

ऐसी ममता धरी मनी । मूर्ख दुःखी होय जीवनी||

 नाही आपुले आपण । कैचा पुत्र कैचे धन ।। ।।

पंचभुतांचा, अधिकार, केलासे सत्वर ।

 नयनी देखिला, आकार, अवघा तो ईश्वर। 

नाही सुखदुःख, देहाला, कैचा अहंकार।

 पाहे परमात्मा, तो ध्यानी, भासे शून्याकार । 

लोलो ॥ २ ॥ 

(मायेतून मुक्त झाल्यामुळे, आणि सतत नामजप करण्यामुळे)  पंच महाभूतांचा अधिकारी तू मला केलेस. त्यामुळे माझ्या डोळ्याला सर्वत्र ईश्वराचाच आकार दिसला. त्यामुळे अहंकार निमाला. मग या देहाला कशाचे सुख आणि कशाचे दुःख?  अहंकार नष्ट झाल्यामुळे देहाच्या सुखदुःखाच्या पलीकडे  गेलो. ध्याना मध्ये आकारविरहित परमात्मा दिसतो. 

ध्यानात निराकार परमात्मा दिसतो, मात्र दिसणाऱ्या सर्वच साकार (चराचरात) ईश्वर दिसतो. ही विसंगती नव्हे. उलट, हेच खरे ज्ञान आहे की आकाराला आलेले सारे काही, त्या निराकारातूनच आलेय. त्यामुळे, 'मला आकार दिला' याचा अहंकार कशाचा बाळगायचा?  नाही कां? 

ध्याता मुद्रा ही, उन्मनी, लागे अनुसंधानी।

 निद्रा लागली, अभिध्यानी,जे का निरंजनि । 

लीला वर्णीता,स्वरुपाची,शिणली शेषवणी। 

देखिली भवानी, जननी, त्रैलोक्यपावनी ।।

 लोलो ।। ३ ।। 

जिच्या स्वरूपाचे आणि लीलेचे वर्णन करताना सर्व प्रकारच्या वाणी थकून गेल्या आहेत, अशी त्रैलोक्याला पावन करणारी आई भवानी मी ध्यानात पहिली.

तुझ्या नाममुद्रेचे ध्यान करता करता  चित्त तुझ्याशी अनुसंधान पावते, मन उन्मनी अवस्थेत जाते.

[उन्मनी अवस्था ही एक संस्कृत संज्ञा असून तिचा अर्थ "मन नसणे" किंवा "मनाच्या पलीकडे" असा होतो. योगिक तत्त्वज्ञानामध्ये, ही चेतनेची अशी अवस्था आहे जिथे योगी पूर्णपणे जागृत किंवा झोपेमध्ये नसतो, तर या दोन अवस्थांमधील संक्रमणाच्या स्थितीत असतो. या अवस्थेत व्यक्तीचे मन विचारहीन होते आणि द्वैत संपते, म्हणजेच तो आणि मी एकच असल्याची जाणीव होते. ]

निरंजनी अभिध्यान करता करता, इतरांच्या दृष्टीने झोपी गेलो असे वाटते.

[निरंजनी म्हणजे दोषमुक्त, शुद्ध आणि निष्कलंक. संस्कृत शब्द निरंजन (नी: + अंजन)  म्हणजे "अशुद्धता किंवा ज्ञानाचा अभाव असलेला" असा होतो.]  

गोंधळ घालीन मी अंबेचा घोष अनुहाताचा 

दिवट्या उजळूनिया सदोदित पोत चैतन्याचा।

 अहं सोहं हे उदो उदो बोले चारी वाचा ।। 

लोलो ।॥ ४ ॥ 

चारच ओळीच्या या कडव्यातील एकेक शब्द, संकल्पना खूपच महत्त्वाच्या आहेत. आधी सरळ अर्थ सांगते मग एकेकाचे स्पष्टीकरण बघूया.

माझा चैतन्यरूपी  पोत पेटवून  शरीर रूपी दिवट्या उजळवून  अनाहत घोष करीत, आई अंबेचा मी गोंधळ घालीन. चारही वाणींनी अहं-सोहं या महावाक्याचा उदयकार करीन. 

(बोलीभाषा व संस्कृत यातील शब्द फरक बघा जसे अनुहात=अनाहत, अनुसया= अनसूया) 

•देवीचा गोंधळ हा महाराष्ट्रात केला जाणारा एक पारंपरिक कुलाचार आहे, ज्यात 'गोंधळी' नावाचे लोक संबळ, तुणतुणे यांसारखी वाद्ये वाजवून, देवीची स्तुती करणारी गीते गातात आणि कथा सांगून देवीची उपासना करतात.

"गोंधळ घालणे" हा एक प्राचीन लोककला प्रकार मानला जातो. या परंपरेची सुरुवात भगवान परशुरामांनी बेटासूर राक्षसाच्या वधानंतर देवीची उपासना करण्यासाठी केली होती, अशी आख्यायिका आहे. 

•अनाहत नाद म्हणजे एक वैश्विक, सूक्ष्मातीसूक्ष्म आणि न ऐकू येणारा आवाज आहे, जो भौतिक जगाच्या पलीकडे असतो आणि केवळ प्रगत योगी ध्यानात असताना अनुभवू शकतात. 'अनाहत' म्हणजे ज्याला आघात झाला नाही आणि 'नाद' म्हणजे आवाज, त्यामुळे याला 'अन-स्ट्रक साउंड' किंवा 'न तयार केलेला आवाज' असेही म्हणतात. हा एक प्रकारचा शाश्वत ध्वनी आहे, जो शरीरातील अनाहत चक्रातून अनुभवला जातो, जिथे प्रेम, शांती आणि सुसंवाद यांसारखे दैवी गुण असतात. 

•योगिक तत्त्वज्ञानानुसार, मानवी वाणीच्या चार अवस्था खालीलप्रमाणे आहेत: 

परा=  ही वाणी नाभीकमलात स्थित असते आणि केवळ महान ईश्वरभक्त व योग्यांनाच तिचा अनुभव येऊ शकतो. 

पश्यन्ती= ही वाणी हृदयस्थानी असते आणि गूढ गोष्टी समजून घेण्यासाठी किंवा अंतर्ज्ञानासाठी मदत करते.

मध्यमा= ही कंठस्थानी असते, जिथे आपण मनात बोलतो किंवा मनाशी संवाद साधतो. ही मनाची विचार प्रक्रिया आहे. 

वैखरी= ही वाणी जिभेने उच्चारली जाते, म्हणजेच जी ऐकू येते ती ही वाणी. 

 या वाणी नामस्मरणाच्या प्रगतीचे वेगवेगळे टप्पे दर्शवतात, ज्यात सामान्य व्यक्ती वैखरी वाणीतून सुरुवात करते आणि हळूहळू परा वाणीच्या अनुभवाकडे वाटचाल करते. 

•अहं-सोहम= वैदिकतत्त्वज्ञानानुसार चार महावाक्य आहेत. (1)प्रज्ञानं  ब्रह्म (2) तत्त्वमसि,  (3)सोSहं, (4)अहं ब्रह्मास्मि. परमयोगी "सोहं-हंसो" असे अनुभूतीतून जपत असतात.

इथे रेणुकेचे अनन्य भक्त केवळ नामजपातून  परमहंसपद/परमयोगी पद मिळवतात. 

पाहता मुळपीठ पर्वत सकळामध्ये श्रेष्ठ ।

 जेथे जगदंबा अवधूत दोघे भोपे भट।

 जेथे मोवाळे,  विंजाळे, प्रणिता, पाणिलोट ।

 तेथे तानाजी देशमुख झाला ब्रह्मनिष्ठ ।।

 लोलो ॥ ५॥

 

•जेथे जगदंबा आणि अवधूत-दत्त प्रकट झाले. 

• जेथे तिची सेवा भोपी आणि भट असे दोघेही करतात. 

•जेथे मातृतीर्थ (बोलीभाषेत मोवाळे) आहे.

• जेथे किल्ल्यातील ब्रह्म तीर्थ (बोलीभाषेत विंजाळे) आहे.

•जिथले पाणलोट प्राणहीता (बोलीभाषेत =प्रणिता ) नदीमध्ये जमा होते. 

असे ते माहूर गड हे सर्वच मूळपीठांमध्ये  सर्वात श्रेष्ठ  आहे. त्याच ठिकाणी तानाजी देशमुख (आरतीकार) ब्रह्मनिष्ठ झाले. 

•मूळपीठ म्हणजे ती ती स्थाने जेथे आदिशक्ती विविध रूपात पहिल्यांदा प्रकटली. जसे रेणुका= मातापूर, महालक्ष्मी= कोल्हापूर, भवानी= तुळजापूर वगैरे वगैरे.

•(1) भोपी=  यांचे कार्य पूजेच्या साहित्य गोळा करणे, स्नानादि सेवा करणे, पूजासाहित्याची देखभाल करणे.

•(2) भट= मंत्रोच्चार, षोडषोपचार पूजा करणे.

•मोवाळे= मातृतीर्थ

•विंजाळे = देवीच्या गडावर किल्ला आहे, त्यात ब्रह्म तीर्थ आहे. त्यांचे पाणी गोमुखातून येते.

•प्राणहीता नदीला प्रणिता म्हटले आहे.

•पाणलोट = म्हणजे जमिनीचा असा भूभागाचा भाग जिथे पडणारे सर्व पाणी, एकाच जलस्रोताकडे जमा होते इथे प्रणिता नावाच्या नदीत जमा होते.

आरती दिसायला पाच कडव्यांची आणि बोली भाषेतील आहे. पण आरतीकर्ता तानाजी देशमुख हे परामोच्च कोटीचे साधक, अधिकारी पुरुष नक्कीच होते. कारण या आरतीत निव्वळ शब्द नाहीत, अनुभूति आहे.  या आरतीचा अधिकाधिक अभ्यास केला तर अजून गहन अर्थ लागू शकतो.

माझ्या अल्पमतीतून जसे सुचले ते व्यक्त केले.

आज आपली अकरावी माळ समर्पित केली.

नवरात्रीचा आपला हा उपक्रम इथेच थांबवते.

सर्व वाचकांचे आभार, धन्यवाद 🙏

©डॉ. प्रज्ञा देशपांडे.

नागपूर

लेख पूर्ण वाचून झाला की कॉमेंट सेक्शन मध्ये कॉमेंट नक्की करा, कृपया. 

आणि तुम्हाला माझे ब्लॉग लेखन आवडत असेल तर माझ्या नावसह ही link शेयर करायला विसरू नका. 😊

महालक्ष्मीची आरती

 

🙏🙏दहवी  माळ 01/10/2025🙏🙏

।। महालक्ष्मीची आरती ।।

आज आपण जी आरती बघणार आहोत, ती माहूरच्या गड मंदिरात नेहमीच म्हटली जाते. 

या आरतीतही शब्द सोपे  आणि अर्थ सरळ आहे. 

जय जय नदिपति प्रिय तनये । 

भवानी, महालक्ष्मि, माये ॥ध्रु०॥

आदिशक्ती विविध रूपातून प्रकट होते. या आरतीत आदिशक्तीच्या विविध रूपांचे नावं आलेली आहेत. 

नदीपती म्हणजे समुद्र, त्याची प्रिय कन्या म्हणजे लक्ष्मी. भव म्हणजे शंकर, भवानी म्हणजे भवाची पत्नी पार्वती, तसेच महालक्ष्मी तुझा विजय असो, विजय असो. 

आदि क्षिरसागररहिवासी|जय जय कोल्हापुरवासी |

अंबे भुवनत्रयिं भ्रमसी|सदा निज वैकुंठीं वससी |

दुर्लभ दर्शन अमरांसी|पावसि कशि मग इतरांसी |

(चाल) करुणालये मोक्षदायिनी

 भक्त जे परम - जाणती वर्म - सदा पदिं नरम

 कृपेनें त्यांसी सदुपायें| संकटीं रक्षिसि लवलाहे॥१॥ 

मुळात तू क्षीरसागरात राहणारी, कोल्हापुरात राहतेस, अंबे, तू त्रिभुवनात फिरतेस, वैकुंठात राहतेस. देवांनाही तुझे दर्शन दुर्लभ आहे, मग तू इतरांना कशी बरे पावशील? 

"तू करूणेचे आश्रयस्थान आहेस, तू मोक्ष देणारी आहेस",   असे गुज (वर्म, रहस्य) जे परम भक्त जाणतात आणि तुझ्या चरणी विनम्र आहेत  ; तुझ्या कृपेनें, तू सदुपायाने  क्षणात संकटापासून वाचवतेस.

अमरेश्वर विधिहरिहर |मिळाले असुरांचे भार|

 मंदाचल नग रवि थोर | केला वासुकिचा दोर|

 ढवळिला सागर गर गर|रगडिले जलचर-मीन-मगर 

(चाल) लाजती कोटि काम पोटीं

 तुझें सौंदर्य -गळालें धैर्य -म्हणती सुर आर्य |

जाळितो रतिपति सोसुं नये |होतां जन्म तुझा सुनयने ॥२॥

या कडव्यात समुद्रमंथन प्रसंग, लक्ष्मीचा जन्म प्रसंग सांगितला आहे.

इंद्र, ब्रह्मदेव, विष्णु, शंकर तसेच सर्व असुर एकत्र आले. मंद नावाच्या पर्वताची रवि (घुसळणी) केली. वसुकी नावाच्या सर्पाची दोरी केली. समुद्राला गरगर ढवळले, त्यामुळे समुद्रातील जलचर, मगर, मासोळ्या वगैरे रगडल्या गेले. (मग अनेक रत्न निघू लागले. त्यात तू पण होतीस)  तुझा जन्म होतच. हजारो कामदेव लाजले. तुझे सौंदर्य बघून देवासुरांचे धैर्य गळले ते म्हणू लागले की रतिपती मदन जाळतो आहे, सोसवत नाही. 

 त्रिभुवनस्वरुपें तूं आगळी|वरिलासी त्वां वनमाळी|

 तुजसम न मिळे वेल्हाळी |शंकर मकरध्वज जाळी|

 न मिळे स्पर्शहि पदकमळीं |पदरज लागो तरि भाळीं (चाल) पितांबर शोभतसे पिवळा 

बहारजरतार -हरिभरतार -तरि मज तार 

स्तवितां तुज जरि गुणग्रहे |दशशतवदनाही भ्रम ये ||३॥

तू त्रिभुवन सुंदरी आहेस, तू वनमाली (कृष्ण) विष्णु याची पतिवर म्हणून निवड केलीस.

हे भवानी, तू सती असताना मरण पावली, त्यामुळे शंकर, वैरागी झाले त्यांनी मदन/कामदेव म्हणजेच मकरध्वज याला जाळून टाकले, तेव्हा पासून कामदेव हा अनंग म्हटल्या गेला.

हे माते, तुझ्या चरणकमळाचा स्पर्श मिळणे फारच दुर्लभ, पण किमान तुझ्या पायाची धूळ तरी मला लाभो.

तुझ्या अंगी पिवळा पितांबर, रेशमी पातळ शोभते. पातळ जरतारी आणि भरजरी आहे. तुझा पती विष्णु-हरी आहे.  तर आता मला तू तार, उद्धार कर.

भक्ताच्या गुणाला तू जाणतेस, तुझी दहा वेळा शंभरवेळा जरी स्तुती केली तरी केली की नाही असा भ्रम आहे.

 सनकादिक ब्रह्मज्ञानी ।ध्याती चरण तुझे ध्यानीं |

दृढासन घालुनि निर्वाणीं |बैसले महामुनि तपिं ध्यानीं|

 तरी मी मंदबुद्धि जननी । तुझे गुणवर्णु कसे वदनीं |

(चाल) जरी हा विष्णुदास 

तूझा बहु अपात्र -करी सुपात्र-कृपा तिळमात्र 

करोनी मोक्षपदीं वाहे । अंबे लवकर वर दे ये ॥४॥

हे आदिशक्ती भगवती, जननी सनक आदि ब्रह्मज्ञानी लोकं तुझ्या चरणाचे ध्यान करतात. हे सर्व महामुनी दृढ आसन घालून निर्वाण अवस्थेत (मोक्ष मिळावा यासाठी अगदी आर या पार अवस्थेत,) तापचरण करायला बसले आहेत.

हे आई, मी तुझा मंदबुद्धी बालक आहे. तुझे गुण मी कसे बरे वर्णन करू?

मी विष्णुदास तुझा भक्त,  अत्यंत अपात्र आहे, पण तू मला सुपात्र करून घे. माझ्यावर तिळमात्र (अत्यल्प ) कृपा कर आणि मला मोक्षपद मिळवून दे. हाच वर मला दे. 

 आजची आरती सर्व देवी, आदिशक्ती यांना आळवणी आहे.

या आरतीत अनेक पुराण कथा आहेत.

तसेच अनेक विशेषणे पौराणिक संदर्भातून योजले आहे. 

आज आपली दहावी माळ समर्पित केली. 

©डॉ. प्रज्ञा देशपांडे.

नागपूर

लेख पूर्ण वाचून झाला की कॉमेंट सेक्शन मध्ये कॉमेंट नक्की करा, कृपया. 

आणि तुम्हाला माझे ब्लॉग लेखन आवडत असेल तर माझ्या नावसह ही link शेयर करायला विसरू नका. 😊