सहजोक्त
मंदार बिल्वें बकुलें सुवासी ।
माला पवित्र वहा शंकरासी ।
काशीपुरीं भैरव विश्व तारी ।
तुजवीण शंभो मज कोण तारी ॥ २६॥
जाई जुई चंपक पुष्पजाती ।
शोभे गळां मालतिमाळ हातीं ।
प्रतापसूर्य शरचापधारी ।
तुजवीण शंभो मज कोण तारी ॥ २७॥
या दोन्ही कडव्यात शंकराला आवडणारी फुले व पाने वर्णिली आहेत. दोन्ही कडव्यांचा एकत्र अर्थ आणि विशेष सौंदर्य खालीलप्रमाणे पाहूया.
मंदार, बेल आणि बकुळ यांच्या पवित्र माळा शंकराला अर्पण कराव्यात. शंकराच्या गळ्यात जाई, जुई, चाफा इत्यादी फुलांच्या माळा शोभून दिसतात, तर हातात मालती फुलांची माळ आहे. काशी ही शंकराची अत्यंत आवडती नगरी; काशीपुरीचे तसेच संपूर्ण विश्वाचे रक्षण तो 'कालभैरव' रूपात करीत असतो. साक्षात सूर्यासारखा तेजस्वी-पराक्रमी आणि हातात 'पिनाक' नावाचे दैवी धनुष्य धारण करणारा हा महादेवच आहे. [चाप = धनुष्य, शर = बाण]
हे शंभु महादेवा, तुझ्याशिवाय मला या भवसागरातून कोण बरे तारून नेणार?
विशेष टिपणी: • पुराणांमध्ये पिनाक धनुष्याला केवळ एक शस्त्र न मानता, ते भगवान शिवाचे अजेय सामर्थ्य, दिव्यता आणि विश्वाचा समतोल राखणारे दैवी प्रतीक मानले गेले आहे.
• काही पौराणिक कथांमध्ये असे वर्णन आढळते की, कामदेव भस्म झाल्यावर त्याचे सुंदर धनुष्य जमिनीवर पडले आणि त्याचे पाच तुकडे झाले. त्या पाच तुकड्यांमधून अनुक्रमे चंपक (चाफा), चमेली, बकुळ, गुलाब आणि मालती हे पाच सुगंधी फुलांचे वृक्ष निर्माण झाले. म्हणूनच शंकराला ही सुगंधी फुले वाहिली जातात, नाही का?
अलक्षमुद्रा श्रवणीं प्रकाशे ।
संप संपूर्ण शोभा वदनीं विकासे ।
नेई सुपंथें भवपैलतीरीं ।
तुजवीण शंभो मज कोण तारी ॥ २८॥
या शिवस्तुतीतील कडव्याचा अर्थ सर्वसामान्यपणे असा घेतला जातो—
“अतिशय मौल्यवान मुद्रा कानामध्ये आहेत आणि त्याच्या प्रकाशाने संपूर्ण मुखमंडळाची शोभा वाढली आहे. हे शंकरा, तूच सुमार्गाने मला भव म्हणजे संसाराच्या पैलतीरावर घेऊन जा; तुझ्याशिवाय दुसरे कोण बरे मला तारून नेईल?”
पण इतका उथळ किंवा केवळ बाह्य स्वरूपाचा अर्थ घ्यावा का? माझ्या मते अजिबात नाही. या ओळींमधून नाथसंप्रदायातील अत्यंत गूढ आणि योगपर तत्त्वज्ञानाचे सूचन केले आहे. हे कसे, ते पाहूया.
'श्रवण' म्हणजे केवळ बाह्य कानाची चेतना नव्हे. कानावर शोभतात ती बाह्य कुंडले; पण कानाला खरी शोभा देणारे असते ते 'श्रुत' म्हणजेच आंतरिक नादानुसंधान. नाथ संप्रदायात कानाला टोचून त्यात 'दर्शनी मुद्रा' किंवा 'कांचन मुद्रा' घालण्याची प्रथा आहे (ज्याला 'कानफाटा' योग्यांची मुद्रा म्हणतात). परंतु, इथे वर्णन केलेली 'अलक्षमुद्रा' ही केवळ धातूची वा काचेची बाह्य मुद्रा नसून अंतर्मनात प्रकाशणारी आत्मज्ञानाची मुद्रा आहे. नाथपंथीय उपासक अंतःकरणात सतत 'अलखनिरंजन' हा नाद जागवत असतात.
'अलख' हा शब्द संस्कृतमधील 'अलक्ष' या शब्दाचे तद्भव रूप आहे. 'लक्ष्य' म्हणजे जे डोळ्यांना दिसू शकते, ज्याच्यावर मन केंद्रित केले जाऊ शकते. त्यापुढे 'अ' लागल्यामुळे 'अलक्ष्य' (अलख) म्हणजे असे शिवतत्त्व—जे चर्मचक्षूंना दिसत नाही, ज्याला बाह्य आकार नाही आणि जे मानवी बुद्धी किंवा तर्काच्या पलीकडचे आहे.
नाथ पंथाचे साधू किंवा जोगी नेहमी "अलख निरंजन" अशी साद घालतात.
अलख: अदृश्य, अगम्य आणि अद्भूत असा परमेश्वर (शिव).
निरंजन: 'अंजन' म्हणजे काजळ, अज्ञान, माया किंवा दोष. 'निरंजन' म्हणजे जो सर्व दोषांपासून आणि मायेच्या काजळापासून अलिप्त, अत्यंत शुद्ध व स्वयंप्रकाशित आहे.
"मी त्या निराकार, अत्यंत शुद्ध आणि मायेच्या आवरणाहून वेगळ्या असलेल्या परमेश्वराचे ध्यान करतो किंवा त्याला पुकारतो" — या सर्वोच्च भावाचा एका वाक्यातील उद्घोष म्हणजे "अलख निरंजन"!
शंकराच्या (शिवतत्त्वाच्या) सतत सानिध्यातून आणि या अंतर्मुख साधनेतून योग्याच्या कानात जेव्हा हा अनाहत नाद आणि ज्ञानरूपी मुद्रा प्रकाशते, तेव्हा 'अलक्षमुद्रा श्रवणीं प्रकाशे, संपूर्ण शोभा वदनीं विकासे!' अशी अवस्था प्राप्त होते. ही शोभा बाह्य सौंदर्याची नसून तपश्चर्येतून निर्माण झालेल्या आंतरिक 'ब्रह्मतेजाची' आणि 'ओजाची' असते, जी साधकाच्या चेहऱ्यावर अखंड विलसत राहते.
येथे म्हटले आहे—"नेई सुपंथें भवपैलतीरीं". हा 'सुपंथ' (सुमार्ग) म्हणजे केवळ बाह्य कर्मकांड किंवा रूढ आचार-विचार नव्हे, तर नाथपंथी योग्यांचा आंतरिक नादानुसंधान, सोहं-साधना आणि शिवतत्त्वाच्या ध्यानाचा हा श्रेष्ठ योगमार्ग होय!
'अलख निरंजन' ही नाथपंथीय घोषमुद्रा आणि ही आंतरिक अलक्षमुद्राच योग्याला या 'सुपंथाने' मोक्ष प्राप्त करून देते. म्हणूनच शेवटी अत्यंत व्याकुळतेने आणि ठामपणे अर्पण भाव व्यक्त केला आहे—"हे शंकरा, अशा या परमयोगाविना आणि तुझ्या कृपेविना या भवसागरातून तारून नेणारे दुसरे कोणीच नाही."
नागेशनामा सकळां जिव्हाळा ।
मना जपें रे शिवमंत्रमाळा ।
पंचाक्षरी ध्यान गुहाविहारी ।
तुजवीण शंभो मज कोण तारी ॥ २९॥
या श्लोकाचा अर्थ आकलनात घेण्यापूर्वी त्यामागील पौराणिक कथा, वेदान्त आणि योगपरंपरेतील मान्यता समजून घेणे आवश्यक आहे.
१. 'नागेश' आणि 'पंचाक्षरी मंत्र' यांमागील कथा:
कथा १: दारुकावन आणि नागेश्वर ज्योतिर्लिंग
दारुकावन क्षेत्रात दारुका ही राक्षसी आणि तिचा पती दारुक भक्तांचा अन् ऋषींचा छळ करत असत. या वनात नागांचाही अधिवास होता आणि तेही या त्रासाने त्रस्त होते. दारुकेने शिवभक्त 'सुप्रिय' याला बंदी बनवले. सुप्रियाने कारागृहातच शिवाची कठोर तपश्चर्या करून 'नमः शिवाय' या पंचाक्षरी मंत्राचा अखंड जप सुरू केला. भक्ताच्या हाकेला धावून येत शिवाने तेथे प्रकट होऊन राक्षसांचा संहार केला. भक्तांच्या आणि नागांच्या रक्षणार्थ शिव तेथे 'नागेश' (नागांचा आणि सर्पांचा देव) या नावाने ज्योतिर्लिंग रूपात विराजमान झाले.
कथा २: वासुकी आणि शिवाचा अलौकिक संबंध
समुद्रमंथनातून बाहेर पडलेले हलाहल विष सृष्टीच्या रक्षणासाठी शिवाने प्राशन केले. त्या विषाचा दाह शांत करण्यासाठी सर्पराज वासुकीने शिवाच्या गळ्यात स्थान घेतले. शिवाने सर्पांना आपले आभूषण बनवून सन्मानित केले, म्हणूनच शिवाला 'नागेश' किंवा 'नागेश्वर' म्हटले जाते.
२. 'गुहाविहारी' या शब्दाची सखोल संकल्पना:
'गुहाविहारी' म्हणजे गुहेमध्ये वास करणारा किंवा विहार करणारा. याचे मुख्यत्वे दोन अर्थ होतात:
वेदान्त अर्थ (हृदयगुहा):
वेदान्त तत्त्वज्ञानात मानवी शरीरातील 'हृदय' या स्थानाला 'गुहा' (हृदयगुहा) असे म्हटले जाते; कारण ते अतिशय गूढ, सूक्ष्म आणि अंतर्मुख स्थान आहे. कठोपनिषदासारख्या ग्रंथांमध्ये आत्म्याला "गुहाहितं" (गुहेत राहणारा) म्हटले आहे. जो शिव सर्व जीवांच्या हृदयरूपी गुहेत आत्मरूपाने निवास करतो आणि अंतःकरणात विहार करतो, तोच 'गुहाविहारी'.
पौराणिक व योगिक अर्थ (वैराग्य आणि ध्यान):
शिव हे आदियोगी आणि ऐहिक सुखांपासून अलिप्त राहणारे विरागी देव आहेत. ध्यान, समाधी आणि अखंड तपश्चर्येसाठी ते हिमालयातील एकांत, दुर्गम अशा नैसर्गिक गुहांचा (उदा. अमरनाथ, केदारनाथ) आश्रय घेत असत. अमरनाथच्या कथेत पार्वतीदेवींना अमरत्वाचे गूढ ज्ञान (अमरकथा) सांगण्यासाठी शिवाने अशा एकांत गुहेची निवड केली, जिथे इतर कोणत्याही जीवाचा हस्तक्षेप असणार नाही. अशा प्रकारे ध्यानमग्न राहून आत्मज्ञान देणारे रूप म्हणजेच 'गुहाविहारी'.
श्लोकाचा एकत्रित भावार्थ:
समुद्रमंथनातील हलाहलाचा दाह सोसून वासुकीला गळ्यात धारण करणारा आणि भक्तांच्या रक्षणासाठी नागेश्वर रूपात प्रकट झालेला 'नागेश' हा सर्वांच्या आपुलकीचा अन् जिव्हाळ्याचा विषय आहे. भक्ता सुप्रियाप्रमाणे संकटातून तारणाऱ्या 'नमः शिवाय' या 'पंचाक्षरी' शिवमंत्राची माळ हे मना, तू सतत जपत राहा! अमरनाथच्या गुहेत ध्यानात रंगणाऱ्या आणि प्रत्येक जीवाच्या हृदयगुहेत आत्मरूपाने वसणाऱ्या त्या 'गुहाविहारी' शंकराचे चित्तात ध्यान धर; कारण हे शंभो, या भवसागरातून पार उतरवणारा तुझ्याशिवाय दुसरा कोणताही तारणहार नाही!
एकांति ये रे गुरुराज स्वामी ।
चैतन्यरूपीं शिवसौख्यनामीं ।
शिणलों दयाळा बहुसाल भारी ।
तुजवीण शंभो मज कोण तारी ॥ ३०॥
हे कडवे नाथसंप्रदायाला अनुसरून असावे असे वाटते. शंकर हे या संप्रदायाचे आद्यगुरू आहेत. त्यामुळे ते सर्व नाथपंथीयांचे 'गुरुराज स्वामी' आहेत.
'एकांत' म्हणजे एकट्याने किंवा एकांतात राहणे, हा अर्थ सर्वांनाच माहिती आहे. परंतु संत ज्ञानेश्वरांच्या ज्ञानेश्वरीसारख्या प्राचीन साहित्यात 'एकांत' हा शब्द केवळ निर्जन जागा नसून 'कायमचे स्थान', 'चित्ताची अंतर्मुख अवस्था' किंवा 'मोक्षाचे अंतिम ठिकाण' या अर्थानेही वापरला गेला आहे. उदा.
जें आकाराचा प्रांतु ।
जें मोक्षाचा एकांतु ।
जेथ आदि आणि अंतु ।
विरोनि गेलीं ॥
या कडव्यातसुद्धा 'एकांत' म्हणजे साधकाची अंतर्मुख अवस्था आणि मोक्षाचे अंतिम ठिकाण असाच अर्थ घ्यायला हवा. जेव्हा साधक बाह्य जगतातून पूर्णपणे अंतर्मुख होतो, तेव्हाच त्याला हे चैतन्यरूप प्राप्त होते.
या श्लोकाचा एकूण भावार्थ असा —
संसाराच्या खस्ता अनेक वर्षांपासून खात खात मी शिणून गेलो आहे. 'शिव' या नावातच चैतन्य आणि सुख सामावले आहे. हे आदिगुरू शंकरा, तू माझी अंतर्मुख अवस्था आणि अंतिम मोक्षाचे स्थान आहेस; तू ये. तुझ्याशिवाय दुसरे कोण बरे मला या संसारातून तारून नेईल?
'शिवस्तुती' हे मराठीमधील प्रदीर्घ स्तोत्र आहे. ३० कडवे शिवाचे वर्णन, पूजन, अर्चन आणि उपासना सांगणारे आहेत. आता शेवटचे म्हणजे ३१ वे कडवे फलश्रुती आहे.
शास्त्राभ्यास नको, श्रुती पढुं नको तीर्थांसि जाऊं नको । योगाभ्यास नको, व्रतें मख नको तीव्रें तपें तीं नको ॥ काळाचें भय मानसीं धरुं नको दुष्टास शंकूं नको । ज्याचीया स्मरणें पतीत तरती तो शंभु सोडूं नको ॥३१॥
संपूर्ण शैव संप्रदायाचे संगोपांग महिमान गाणारे हे स्तोत्र आहे, हे आपण पाहिलेच आहे. आता अनन्यभावे फक्त आणि फक्त शंकराची आराधना करणाऱ्या भक्ताने कसे वागावे, हे या कडव्यात सांगितले आहे.
शास्त्र-अभ्यास, जो आचरण्यास कठीण असतो, तो नाही केलास तरी चालेल. श्रुती म्हणजे वेद-अभ्यास. एक वेद शिकायला बारा वर्षे लागतात, तेही नाही केलेस तरी चालेल. जुन्या काळी तीर्थक्षेत्री जाणे हे फारच दुर्लभ आणि दुष्प्राप्य होते; कारण यातायातीची साधने नव्हती, तीर्थस्थानी सोयी नव्हत्या. त्यामुळे कोणी तीर्थाटनास गेले, की जिवंत परत येणे दुरापास्त होते. म्हणून 'तीर्थांसि जाऊं नको', हे ओघाने आलेच.
आजकाल 'योगा' खूपच बोकाळला आहे. योगा आणि योगाभ्यास यात फरक आहे. मुळात पतंजली ऋषींनी (बाबा रामदेव यांचे पतंजली नाही 😊) 'योग' शब्दाची व्याख्या केली आहे:
"योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः॥" (योगः चित्त-वृत्ति-निरोधः)
म्हणजे चित्ताच्या (मनाच्या) विविध वृत्ती, विचार आणि तरंग पूर्णपणे शांत करणे किंवा त्यांना नियंत्रित करणे म्हणजे 'योग' होय.
'निरोध' हा संस्कृत भाषेतील अतिशय महत्त्वाचा आणि सखोल अर्थ असलेला शब्द आहे. योगशास्त्र, व्याकरण आणि बौद्ध तत्त्वज्ञानात या शब्दाला विशेष स्थान आहे.
नि (उपसर्ग) + रुध् (मूळ धातू) + घञ् (प्रत्यय) = 'निरोध'
ज्याचा अर्थ होतो — पूर्णपणे रोखून धरणे, अटकाव करणे, नियंत्रण मिळवणे किंवा प्रवाह थांबवणे. "योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः॥" या वाक्यात 'निरोध' म्हणजे विचारांना बळजबरीने दाबणे नव्हे, तर मनाची चंचलता शमवून त्याला शांत आणि अंतर्मुख करणे असा अर्थ होतो.
योग दोन प्रकारचे आहेत:
बहिरंग योग: यम, नियम, आसन, प्राणायाम आणि प्रत्याहार (शरीर आणि इंद्रियांच्या शुद्धीसाठी).
अंतरंग योग: धारणा, ध्यान आणि समाधी (मन आणि चित्ताच्या शुद्धीसाठी).
मुळात असा योगाभ्यास करणे हे योग्याचे कार्य सोपे नाहीच; म्हणून म्हटले आहे, 'योगाभ्यास नको'. कोणतेही व्रत आणि मख म्हणजे यज्ञ करणे फारच जिकिरीचे आणि सायासाचे काम असते; म्हणून 'व्रतें मख नको' आलेच. तापचरण सुद्धा सोपे नसते. रावणाने सुद्धा शंकराला प्रसन्न करण्यासाठी हिमालयात जाऊन हजारो वर्षे घोर आणि उग्र तपश्चर्या केली. रावणाला दहा शिरे (मस्तके) होती. शंकराला प्रसन्न करण्यासाठी त्याने दर हजार वर्षांच्या कठोर तपांनंतर आपले एक-एक शिर कापून अग्नीत अर्पण केले. अशा प्रकारे त्याने आपली ९ शिरे कापून अर्पण केली. जेव्हा तो दहावे शिर कापणार होता, तेव्हा भगवान शिव त्याच्या भक्तीवर आणि दृढ निश्चयावर अत्यंत प्रसन्न झाले आणि प्रकट झाले. त्यामुळे, "तीव्रें तपें तीं नको॥" हे ओघाने आलेच.
शंकर स्वतः "महाकाल" आहेत. सर्व ब्रह्मांडचा आधार शंकर असल्यामुळे, शिवभक्तांना 'काळाचें भय मानसीं धरुं नको' हे वेगळे सांगायची गरज नाहीच. देवाधिदेव, महाकाल शंकर साक्षात दैवत असल्यावर 'दुष्टास शंकूं नको' — दुष्ट लोकांना घाबरण्याचे काहीही काम नाही; तसेच मनात दुष्ट शंका (नकारात्मक विचार / Negative Thoughts) सुद्धा घेऊ नयेत.
सर्व देवांमध्ये 'आशुतोष' म्हणजे अत्यंत लवकर पावणारा देव म्हणजे शंकर. त्याच्या फक्त स्मरणाने पतित लोक भवभयातून तरून जातात. अशा एकमेव अद्वितीय शंकराला अजिबात सोडू नकोस.
मर्म न समजून वरवर अर्थ बघितला, तर "हे नको, ते नको म्हणजे काहीच करू नको" इतकेच फक्त लक्षात राहते आणि नेमकं काय करायचे ते मात्र लक्षात घेत नाहीत; कळले तरी वळत नाही. त्यामुळे या कडव्याला सखोल, परत परत वाचू या. बाकी सर्व उपासना पंथ हे आचरणास फारच कठीण आहेत, आचारले तरी प्रत्यक्ष समजणे दुरापास्त आहे, समजले तरी त्यातून मोक्ष मिळवून घेणे अत्यंत दुर्लभ आहे. म्हणून शैवपंथीय भक्तांनी अनन्यभावाने, अखंडित अशी शंकर-उपासना सातत्याने करावी; हेच या शिवस्तुतीचे मर्म आहे.
आपण मात्र शिवस्तुती उमजून वाचून यथाशक्ती उपासना करू या, नाही का?
© डॉ. प्रज्ञा देशपांडे.
