#सहजोक्त.
कर्पूरगौर स्मरल्या विसावा ।
चिंता हरी जो भजकां सदैवा ।
अंतीं स्वहीत सुचना विचारी ।
तुजवीण शंभो मज कोण तारी ॥ १८॥
कापरासारख्या गोऱ्या वर्णाच्या हे शिवा, तुझे स्मरण केल्याने मनाला विसावा मिळतो. तू भक्तांच्या चिंता हरण करतोस आणि अंतकाळात आत्महिताचा मार्ग दाखवतोस. हे शंभो, तुझ्याशिवाय या जगात मला तारून नेणारे दुसरे कोणीही नाही, तूच माझा रक्षक आहेस."
अर्थ तसा सोपाच आहे. फक्त काही शब्दांचा विचार करू.
•कर्पूरगौर = शंकराचे वर्णन करताना साधारणपणे त्याला कापुरासारखा गोरा असे म्हणतात. म्हणजे शंकराच्या गोरेपणाला कापुराची उपमा दिली आहे.
कारण शिवाचे निर्मळत्व, शीतलता, पवित्रता आणि भक्ताचा अहंकार नष्ट करण्याची त्यांची क्षमता या गुणांना अधोरेखित व्हायला हव्यात.
कर्पूर हा त्रिदोष शामक मानला जातो; विशेषतः हा वात, पित्त आणि कफ या तिन्ही दोषांना संतुलित करण्यास मदत करतो. तसाच शंकर सुद्धा त्रिविध ताप (आध्यात्मिक, अधिभौतिक,अधिदैविक) दूर करणारे आहेत.
•भजक = हा एक छान शब्द आहे. भजन करणारा भक्त, असा त्याचा अर्थ आहे.
•हरी = इथे -हरण करतो, दूर करतो- असा अर्थ आहे.
•अंतीं स्वहीत सुचना विचारी = भक्ताचा शेवट होताना, भक्ताच्या हिताच्या सूचना आणि विचार , भक्ताला करायला सक्षम करतोस.
अशा शंकरा शिवाय कोण बरे मला उद्धारू शकेल?
©डॉ. प्रज्ञा देशपांडे.
#सहजोक्त.
विराम काळीं विकळ शरीर ।
उदास चित्तीं न धरीच धीर ।
चिंतामणी चिंतनें चित्तहारी ।
तुजवीण शंभो मज कोण तारी ॥ १९॥
जीवनाच्या शेवटी मृत्यूच्या वेळी जेव्हा हे शरीर थकते व विकळ होते, तेव्हा मन उदास होते आणि चिंता व भीतीमुळे मन स्थिर राहत नाही. अशा वेळी मनाला सुख व शांतता देणाऱ्या आणि भक्तांच्या चिंता दूर करणाऱ्या हे शंभो (भगवान शिव), तुझे नामस्मरण व चिंतन हेच एकमेव आधाराचे स्थान आहे. हे शंकरा, तुझ्याशिवाय मला या संसारसागरातून सोडवणारा दुसरा कोणीही नाही.
या कडव्याचा अर्थ सोपाच आहे.
आपण फक्त काही शब्दांचे अर्थ बघू.
•1] विकळ =
उपसर्ग 'वि' = 'नाही', 'रहित' किंवा 'विकृत/विपरीत' असा अर्थ होतो.
मूळ धातू 'कल्' – 'मोजणे', 'भाग करणे' किंवा 'स्वरूप देणे' असा अर्थ होतो.
अच्' म्हणजे 'अ' प्रत्यय लागून 'विकल' हे विशेषण तयार होते.
ज्याचा एखादा भाग किंवा कला (अंश) कमी झाला आहे, जो पूर्ण नाही, म्हणजेच 'अपूर्ण', 'विकल' किंवा 'दोषयुक्त'.
व्युत्पत्तीच्या नियमांनुसार काळानुरूप या शब्दाचा वापर मानवी भावना आणि शारीरिक स्थिती दर्शवण्यासाठी होऊ लागला:
शारीरिक अर्थ (अंगहीन): ज्याचे अवयव निकामी किंवा दोषयुक्त झाले आहेत तो; उदा. 'विकलांग' (विकल + अंग). [1]
मानसिक अर्थ (व्याकुळता): मनाची एकाग्रता भंग पावून जेव्हा माणूस अस्वस्थ किंवा दुःखी होतो, तेव्हा त्याला 'विकळ' किंवा 'विव्हळ' म्हटले जाते.
मराठी शब्दकोश आणि प्राचीन साहित्यात 'विकळ' या शब्दाचे प्रमुख ४ अर्थ आढळतात:
दुःखित किंवा गालितगात्र: अत्यंत थकलेला किंवा दुःखी.
उदा. वामन पंडितांच्या भामाविलासात:
"परम विकळ मी तूं या स्मृती ही उडाल्या।"
विसकटलेला किंवा अस्ताव्यस्त: विस्कळीत झालेला.
अधू किंवा व्यंग: शारीरिक दृष्ट्या कमजोर किंवा अपंग.
हतबुद्ध किंवा असहाय्य: दीन अवस्था प्राप्त झालेला.
थोडक्यात सांगायचे तर, 'वि' (रहित) + 'कला' (अंश/शक्ती) म्हणजेच ज्याची शक्ती, बुद्धी किंवा अवयव पूर्ण राहिलेले नाहीत, असा तो 'विकळ'.
•2] उदास
उत् (उपसर्ग) + आस् (धातू) = उदास (उदास्)
येथे 'उत्' म्हणजे वर किंवा बाहेर पडणे आणि 'आस्' म्हणजे बसणे (किंवा स्थिती).
काळानुरूप या शब्दाच्या अर्थात मोठा बदल झाला आहे:
मूळ अर्थ (तटस्थ किंवा विरक्त): संस्कृतमध्ये याचा मूळ अर्थ 'वर किंवा बाजूला बसलेला' असा होतो. म्हणजे जो कोणत्याही संसारात किंवा वादात पडत नाही, जो तटस्थ, निरपेक्ष, विरक्त किंवा बेफिकीर आहे. ज्ञानेश्वरी आणि जुन्या महानुभाव साहित्यात 'उदास' हा शब्द याच विरक्तीच्या अर्थाने वापरलेला आढळतो (उदा. "तरि जो या देहावरी । उदासु ऐसिया परी ।" - ज्ञानेश्वरी).
आधुनिक अर्थ (दुःखी किंवा खिन्न): कालांतराने, जो माणूस जगापासून किंवा संसारापासून विरक्त होतो, तो आनंदापासूनही दूर जातो अशी समजूत झाली. यातूनच 'उदास' या शब्दाला 'खिन्न', 'दुःखी', 'निरुत्साही' किंवा 'कष्टी' हा आजचा प्रचलित अर्थ प्राप्त झाला.
थोडक्यात असे की , संसारात असूनही 'अलिप्त किंवा विरक्त राहणे' या मूळ अर्थापासून बदलत जाऊन हा शब्द आज 'मन दुःखी असणे' या अर्थासाठी वापरला जातो.
•3] चित्त =
या शब्दाची व्युत्पत्ती 'चित्' (किंवा 'चिन्') धातूपासून झाली आहे. ज्याचा अर्थ 'चेतन असणे', 'जाणणे', 'चित्त असणे' किंवा 'चिंतन करणे' असा होतो.
"चेतयति अनेनेति चित्तम्" (किंवा चेतत्यनेनेति)
ज्याच्याद्वारे चेतना अनुभवली जाते, जाणले जाते किंवा साठवले जाते, त्याला 'चित्त' असे म्हणतात.
वेदान्त आणि योगदर्शनात चित्त हे अंतःकरणाचा (मन, बुद्धी, अहंकार आणि चित्त) एक प्रमुख भाग मानले जाते.
महर्षी पतंजलींनी योगसूत्रात ("योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः") चित्ताच्या वृत्तींच्या नियंत्रणाला 'योग' म्हटले आहे.
•4] चिंतामणी= "चिंतितान् अर्थान् यच्छति इति चिंतामणी "म्हणजे चिंतलेले पूर्ण करणारा मणी.
इथे शंकराचे विशेषण म्हणून हा शब्द आलाय.
©डॉ. प्रज्ञा देशपांडे.
#सहजोक्त.
सुखावसाने सकळें सुखाचीं ।
दुःखावसाने टळती जगाचीं ।
देहावसानें धरणी थरारी ।
तुजवीण शंभो मज कोण तारी ॥ २०॥
सर्व सुखांचा आणि जगातील दुःखांचा अंत झाल्यावर आणि मृत्यूसमयी थरथरणार्या या पृथ्वीवर हे शंभो, तुझ्याशिवाय माझा उद्धार करणारा दुसरा कोणीही नाही.
शब्दार्थ बघू या.
•सुखावसान= सुख + अवसान = सुखावसान
सुख: सु+ख . ह्यातील 'सु' हा उपसर्ग आहे. त्याचा अर्थ 'चांगला' असा होतो. आणि 'ख' या एकक्षरी शब्दाचा अर्थ 'अवकाश'(space )असा होतो. सुख म्हणजे आपल्या अवती भवतीचे अवकाश चांगले असणे. कारण अवतीभावती आनंद, चांगुलपणा असेल तरच खरे सुख. अन्यथा अवकाश दुष्ट, किंवा दूषित असेल तर दुःख होय.
अवसान: अंत, समाप्ती किंवा शेवट (हा शब्द संस्कृत धातू 'सो' किंवा 'अव-सो' पासून बनला आहे, ज्याचा अर्थ 'थांबणे' किंवा 'संपणे' असा होतो).
•दुःखावसान: दुःख + अवसान
दुःख, दु:+ ख म्हणजे दुष्ट किंवा दूषित अवकाश. आपल्या अवती भवती जर दूषित आभामंडळ असेल तर आपण दुःखी होतो, होय ना.
•देह : 'दिह्' या मूळ धातूपासून तयार झाला आहे.
'दिग्धीति देहः' अर्थात,जो सतत वाढतो तो देह.
'दिह्' या धातूचा मूळ अर्थ 'वाढणे' (वृद्धी होणे), 'माखणे' किंवा 'लेप देणे' असा होतो.
मानवी किंवा प्राण्यांचे शरीर जन्माच्या वेळी लहान असते आणि ते सुरुवातीच्या काळात सातत्याने वाढत जाते (वृद्धी पावते). सतत वाढण्याची किंवा विकसित होण्याची क्षमता असणाऱ्या या भौतिक रचनेला म्हणूनच 'देह' असे म्हणतात. तर काही ग्रंथांनुसार, हाडांच्या सांगाड्यावर मांस, त्वचा आणि रक्ताचा 'लेप' देऊन (माखून) जे रूप तयार होते, त्याला 'देह' म्हटले जाते.
•धरणी : संस्कृतमधील 'धृ' ह्या मूळ धातूपासून धरणी शब्द तयार झाला. मूळ धातूचा अर्थ 'धारण करणे' किंवा 'सांभाळणे' असा होतो.
"धियते लोकः अनया इति धरणी"
किंवा "या सर्वं धरति सा धरणी"
जी (सर्व चराचर सृष्टीला, प्राण्यांना, झाडांना आणि पर्वतांना) स्वतःवर धारण करते किंवा सर्वांचा भार सहन करून त्यांना आधार देते, ती म्हणजे 'धरणी'.
©डॉ. प्रज्ञा देशपांडे.
No comments:
Post a Comment